Door Tamara Szilágyi-Hajdú, mei 2026
MA Gender Studies | BSocSC Politics and International Relations
Tamara schreef dit stuk als onderdeel van haar scriptieonderzoek, uitgevoerd tijdens haar tijd bij Climate Cleanup.
Inleiding
Het concept klimaatrechtvaardigheid laat zien dat klimaatverandering een symptoom is van een onderdrukkend systeem, een systeem van extractie en uitbuiting voor materiële macht en welvaart.
Milieuaantasting en de sociale structuren van gender, klimaatverandering en patriarchaat zijn op fundamenteel niveau met elkaar verweven, en kunnen niet als afzonderlijke kwesties worden aangepakt. De winning van natuurlijke hulpbronnen en de uitbuiting van vrouwen steunen op dezelfde machtsstructuren en vormen van onderdrukking. Deze samenhang wordt benadrukt door ecofeministische wetenschap en activisme, die “systeemverandering, geen klimaatverandering” voorstellen, met als doel de grondoorzaken van milieuaantasting en maatschappelijke ongelijkheid tegelijk aan te pakken, door de natuur/cultuur-tegenstelling in ons dominante denken af te breken.
Klimaatrechtvaardigheid
Klimaatverandering wordt vaak gezien als een milieukwestie. Maar in werkelijkheid wordt zij gevormd door heersende sociale structuren, geschiedenis en politieke besluitvorming. Bovendien treft zij mensen verschillend, afhankelijk van demografie en geografische locatie, waarbij kwetsbare bevolkingsgroepen de zwaarste gevolgen van klimaatverandering dragen. Zo hebben mensen in ontwikkelde landen historisch gezien het meest bijgedragen aan wereldwijde uitstoot en hebben zij nog altijd wereldwijd de grootste voetafdruk, maar beschikken zij ook over de meeste middelen om zich aan te passen, onderdak te bouwen en te herstellen van klimaatgebeurtenissen.
Het aanpakken van klimaatverandering vereist dan ook het aanpakken van de politieke en sociale wisselwerkingen die de uitkomsten van klimaatverandering bepalen. Klimaatadaptatie moet daarom rekening houden met doelen van sociale rechtvaardigheid, om te voorkomen dat situatiegebonden kwetsbaarheden die door sociale ongelijkheid ontstaan verder worden verergerd. Deze kwesties van sociale rechtvaardigheid noemen we vaak klimaatrechtvaardigheid of klimaatgelijkheid.
Naast welvaart en geografische locatie omvat klimaatrechtvaardigheid geopolitieke, gender- en generatieverschillen in situatiegebonden klimaatkwetsbaarheid. Klimaatrechtvaardigheid is een holistische benadering die blijvende verandering op alle sociale en economische terreinen waarborgt. Zij erkent dat duurzaamheid niet in één enkele emissiemaatstaf kan worden uitgedrukt; zij vereist juist een fundamentele verschuiving in onze relatie met de natuur en met elkaar.
Klimaatbestuur
De 30e jaarlijkse Conference of the Parties (COP) van het Klimaatverdrag van de Verenigde Naties (UNFCCC) vond plaats in november 2025. Elk jaar dient het evenement als forum om mondiaal klimaatbestuur te coördineren, waarbij belangrijke aandachtsgebieden en concrete stappen worden vastgesteld. Om de klimaatrechtvaardigheidsambities van eerdere COP’s aan te pakken, stelden de organisatoren van COP30 in Brazilië een nieuw Gender Action Plan (GAP) voor. Maar als het UNFCCC klimaatverandering wil aanpakken, zoals de naam suggereert, waarom is gender dan zo belangrijk?
Ecofeminisme en Ongelijke Kwetsbaarheid
Aan de ene kant is klimaatverandering gegenderd in termen van uitkomsten. In elke samenleving worden leden van dezelfde gemeenschap verschillend getroffen door klimaatverandering. Klimaatverandering is een gendervraagstuk, met verschillen in CO2-voetafdruk, kansen in besluitvorming, en kwetsbaarheid in tijden van crisis. Over het algemeen hebben mannen een hogere uitstoot dan vrouwen, zo blijkt uit meerdere onderzoeken: in Spanje ligt dit cijfer 10% hoger, in Zweden 16%, en in Frankrijk 26%. Toch worden vrouwen vaker negatief getroffen door klimaatverandering. Ongelijkheid en discriminatie ondermijnen de gezondheid van vrouwen en meisjes, wat nog schrijnender wordt in tijden van crisis, wanneer voedselgewassen afnemen, wanneer extreme weersomstandigheden vaker voorkomen, of wanneer klimaatgebeurtenissen toeslaan.
Wanneer schaarste aan hulpbronnen toeneemt, wordt vrouwen en meisjes vaker voedsel, onderwijs of gezondheidszorg ontzegd, omdat zij doorgaans minder verdienen, zelfs als zij de mogelijkheid of capaciteit hebben om te werken. Dit leidt tot een 14 keer hogere vrouwelijke sterfte bij ecologische rampen. Extreem weer verhoogt complicaties bij zwangerschap en bevalling, die vaak onbehandeld blijven, zowel door gebrek aan zorgcapaciteit als doordat de klachten van vrouwen niet serieus worden genomen. Voorkeur voor zonen betekent dat meisjes vaker van school worden gehaald en vroeg worden uitgehuwelijkt wanneer het gezin economische problemen heeft. Het betekent ook dat, ondanks dat mannelijke zuigelingen om biologische redenen kwetsbaarder zijn voor stress, de sterfte onder vrouwelijke zuigelingen in tijden van ontbering vaak toeneemt om sociale redenen (zelfs ondanks een hoger aantal geboorten van meisjes tijdens periodes van extreem weer). Bovendien nemen crisissituaties gendergerelateerd geweld toe, zowel in de publieke als de private sfeer, met een opmerkelijke toename van 28% in femicides.
De Devaluatie van het Vrouwelijke
Aan de andere kant worden patriarchale samenlevingen gekenmerkt door een systematische devaluatie van het vrouwelijke/de natuur, in binaire tegenstelling tot het mannelijke/de rede. Volgens diezelfde logica wordt “moeder natuur” gefeminiseerd om te worden uitgebuit, gedomineerd en onderdrukt. Zo steunen onbetaald zorgwerk in huis, het betwisten van abortusrechten, en de zuivel- en eierindustrie allemaal op de devaluatie van vrouwelijke reproductieve arbeid. Het idee dat het vlees van een ander wezen kan worden onteigend voor ons eigen gebruik, is fundamenteel patriarchaal, en maakt de onderdrukking van zowel vrouwen als de natuur mogelijk.
In onze samenlevingen is reproductieve arbeid, zoals bijvoorbeeld borstvoeding geven, onbetaald, ondanks het feit dat het geven van borstvoeding aan een baby ongeveer 1800 uur van de tijd van een moeder in beslag neemt, terwijl 38 uur per week werken neerkomt op 1872 uur per jaar, exclusief nationale feestdagen en betaald ziekteverlof. Het devalueren van borstvoeding maakt het ook mogelijk om zuivel los te koppelen van de koe en het kalf, wier leven wordt bepaald door de onteigening van melk. Koemelk komt pas beschikbaar voor menselijke consumptie wanneer het kalf, voor wie het lichaam van de koe de melk produceerde, niet de kans krijgt om het te drinken. Wereldwijd brengen meer dan 270 miljoen melkkoeien hun leven door aangesloten op industriële melkmachines, een productie die alleen mogelijk wordt gemaakt door hun moederschap.
Wij leven in een samenleving die heeft geleerd te nemen wat beschikbaar is. Wij hebben geleerd om de efficiëntie van extractie tot ongekende hoogte op te voeren. Vaak spreken we over de CO2-voetafdruk, over de toekomst van onze planeet, en over wat klimaatadaptatie ons mogelijk maakt te doen of te blijven doen. Maar we staan zelden stil bij de vraag of we die dingen eigenlijk wel zouden moeten doen. Duurzaamheid en klimaatrechtvaardigheid vragen om meer dan een simpelweg kwantificeerbare vermindering van uitstoot. Zonder fundamentele veranderingen in de manier waarop mensen naar de natuur kijken en haar behandelen, zal milieuaantasting blijven doorgaan, ongeacht of we erin slagen COP-doelen te halen en de opwarming van de aarde te beperken.
Conclusie
Volgens één definitie van duurzaamheid zijn processen duurzaam als ze eindeloos kunnen worden voortgezet zonder nadelige gevolgen. In een systeem van eindige hulpbronnen zijn alleen die activiteiten duurzaam die zich bevinden in een precair evenwicht van wederkerigheid en wederzijds respect. Voortbouwend op dit principe stelt de ecofeministische zorgethiek een kader voor dat duurzaamheid en klimaattransitie definieert op basis van relaties, belichaming en geleefde ervaring. Wederzijdse zorg maakt bloei voor meerdere soorten mogelijk, en uiteindelijk staat zorgarbeid centraal in het herstellen van de schade van vervuiling; daarom staat zorg centraal in het ecofeminisme, niet alleen omdat zorgarbeid als vrouwelijk wordt beschouwd, maar juist vanwege haar levensbevestigende kracht. Deze theorie verwerpt starre morele richtlijnen en steunt in plaats daarvan op mededogen en empathie om klimaatactie te sturen en systeemverandering voor klimaatrechtvaardigheid vorm te geven.
Onze blik verleggen naar de ecofeministische zorgethiek
Het betrekken van meer vrouwen of feministische stemmen bij organisaties zoals het UNFCCC, en met name COP, heeft het potentieel om klimaatbestuur te transformeren. Wereldwijd staan vrouwen voorop in klimaatactie, zowel als zorgdragers als activisten. Zo correleert de betrokkenheid van vrouwen bij landbeheer sterk met bodemlangleeftijd, gewasweerbaarheid, toegenomen biodiversiteit, en een drastische toename van lokale voedselzekerheid. Deze uitkomsten zijn geen resultaat van een vastomlijnd einddoel, maar leveren juist langdurige voordelen op voor zowel mens als natuur. Op mondiale schaal betekent het herdenken van klimaatactie vanuit een ecofeministische zorglogica dan ook een verschuiving: weg van duurzaamheid als zelfstandig naamwoord, naar duurzaamheid als proces, als systeemverandering, die blijvende welvaart voor de planeet en levendige circulaire economieën waarborgt.
Het is nu de verantwoordelijkheid van mondiaal klimaatbestuur en komende COP’s om duurzaamheidsverplichtingen te herzien. Daarvoor is het essentieel dat het UNFCCC meer diverse stemmen betrekt en vrouwen, jongeren, mensen van kleur en inheemse volkeren niet alleen erkent als de meest kwetsbaren voor klimaatverandering, maar ook als zeer bekwame actoren van verandering. Maar bovenal moeten COP-onderhandelingen de natuur/cultuur-tegenstelling uitdagen, om te komen tot een begrip van de mensheid als onderdeel van de natuur, binnen complexe, wederkerige ecosystemen.